ولې مې «اکبرخان — مینه او جګړه» ناول ولیکه؟

د ۲۰۱۷ کال په وروستیو کې مې د انګریز مؤرخ او لیکوال ویلیام دلرمپل په زړه پوری اثر «د یوه پاچا بیا راتګ» ولوست. لیکوال د ډیرو کره او مُهمو سرچینو په ځانګړې توګه د بریتانیا د سلطنتي آرشیفونو او د هند د ملي آرشیف د اسنادو په حواله، د شاه شجاع الملک د سیاسي ژوند او د افغانستان او برتانوي هند د لمړۍ جګړۍ تاریخ بیان کړی دی.‌ ښايي اروپايي لوستونکو ته چې زموږ افغانانو — آن د آسیایانو او افریقایانو — په پرتله د استعماري تاریخ او ادبیاتو نه یو څه متفاوته انګیرنه لري، د دلرمپل د کتاب سپړنې او بربنډنې ډیرې هیښونکي نه وي خو زما لپاره پدې اثر کې ګڼ مسایل ډیر په زړه پوري او په انګلیسي اصطلاح «eye opening» و.

د کتاب تر لوستلو وروسته مې فکر پر دوو ټکو بوخت شو:

۱) که دغه کتاب یوه انګریز نه افغان لیکلی وای نو آیا نوم به یې د «شاه بیا راتګ» پر ځاې محمداکبرخان ته نه و ځانګړی کړی؟ (د دې پوښتنې ځواب جلا اوږد بحث غواړي چې څنګه د بهرني لیکوالانو په آثارو کې د نورو هیوادونو منفي کرکټرونه اصلي څیرې ګرځول کیږي، خو اصلي مثبت کرکټرونه څنډو او فروعاتو ته غورځول کیږي.)

۲) موږ افغانان څومره د خپلو رښتونو ملي حماسو، اتلانو او ارزښتونو په اړه بې غوره او بې باکه یو!

کتاب زه تر شاه شجاع ډیر د اکبرخان شخصیت او کړنو ته متوجه کړم. د ګڼو نورو افغانانو په څیر، ما د «وزیر اکبرخان» په اړه همدومره لوستلي او اوریدلي و چې انګریز استازی ویلیام مکناټن یې وژلی او له همدې کبله افغان اتل وګرځید. له بده مرغه چې موږ له خشونت او وژنې پرته، نه د اکبرخان او نه هم د نورو ملي اتلانو افکار، کړنو او شخصیتونو ته ډیره پاملرنه کړې ده او پدې ډول مو اتلولي یوازې د جګړې په ډګر پورې خلاصه کړیده.

که څه هم چې اکبرخان د مکناټن قاتل نه و، خو زموږ په خشونت-ولاړ فلکوریک او ادبي بیانونو کې دغه کار اکبرخان ته منسوبه شوی تر څو د هغه د اتلولی اثبات وشي.

یا د ټنبلۍ یا بې غورۍ یا د نورو لاملونو له کبله، موږ دې ته پاملرنه نده کړې چې څنګه یوه ۲۲ کلن ځوان وکړای شول په خورا ناانډول چاپیریال کې (د انګریز مجهز، منظم او مسلکي پوځ د بې نظمه او بې تجهیزاتو افغان جنګیالیو په وړاندې) یوه ۵۱ کلن انګریز جنرال او ستراتیژیست (الفنستون) ته داسې مرګونې ماتې ورکړي چې ښايي نه په آسیا او نه په افریقا کې یې ساری وي. همدغه ۲۲ کلن ځوان، په سیاست او تدبیر کې د مکناټن په څیر پوخ سیاستپوه ته هم نه جبرانیدونکې ماتې ورکړه. اکبرخان څنګه وکړای شول چې د افغانانو د قومي دښمنیو او سیالیو په انډوخر کې، پرګنې پداسې توګه پر ځان راټولې کړي‌ چې د امین الله خان، مسجدي خان او نورو مشرانو حسادت او دښمني ونه پاروي؟

هغه مهال هم شاه شجاع او هم انګریزانو اکبرخان او د هغه انډیوالان د یاغیانو، ترهګرو او حشیانو په نامه یادول — خو آیا په ریښتیا په اکبرخان کې د مینې، عاطفې، احساساتو او افکارو په نامه څه نه و پاتي؟

زموږ افغانانو په عمومي سایکولوژی کې تل زموږ د خپلو ناخوالو او ناکامیو پړه تل پر نورو اچول کیږي. موږ تل مظلومه، بې وسه او له همدې کبله بیګناه یو. نور ظالم، واکمن او ګناه کاره دي.

خو د اکبرخان د نه پیژندنې پړه ما پر ځان ومنله. د جبرانولو د یوې هڅې په توګه مې هوډ وکړ چې د افغانانو-انګریزانو د لمړۍ جګړې او پکښې د اکبرخان د کړنو او شخصیت په اړه یو کوچنی ناول ولیکم تر څو هغه افغانان چې دغه ملي اتل یوازې د «وزیر اکبرخان» په نامه یادوي، یو څه نور هم وپيژني.

د ناول په لیکنې کې مې د پیښو، نیټو او نورو جزئیاتو بیان له تاریخي مستنداتو سره سم وکړ او پدې لړ کې مې د دلرمپل له کتاب نه ډیره ګټه واخیسته — ځکه خو ویلې شم چې ناول د رښتونو تاریخي پیښو پر بیان ولاړ دی. د جګړې په ډګرونو کې د اکبرخان د ستراتیژیکو او تکتیکي بریاوو تر څنګ، د جګړې په اړه د اکبرخان د فکر او لیدلوري انځور هم ورکړل شوې دی. د بیلګې په توګه، له اسیرانو سره د اکبرخان د چلند حقایق بیان شوي دي.

په ناول کې مې د دوو انګریز پیغلو یادونه هم کړیده چې له اکبرخان سره یې عاطفي او احساساتي اړیکې موندلې وې.

د پرمخ تللو هیوادونو د لیکوالانو برعکس چې د لیکنو له لارې خپل معیشیت تامینوي، په پښتو کتاب لیکنې کې مالي امتیاز نشته. افغانان تر ټولو ډیر کتاب لوستلو ته اړتیا لري، خو ډیر لږ دي چې کتاب رانیسي. کتاب رانیول نه یوازې لیکوالان لیکولو ته هڅوي بلکې د چاپ ماشینونه او مطبعې ژوندۍ ساتي او اقتصاد غوړوي.

اوسمهال چې د کروناوایروس د مخنیوي لپاره په افغانستان او نورو هیوادونو کې خلکو ته ویل شوي‌ چې له کورونو راونوځي، د کتاب لوستلو ښه فرصت ټولو ته په لاس ورغلی. هیله ده چې د کروناوایروس وبا له اوسني قرنطین څخه لږ تر لږه دغه یو عادت په افغانانو کې شی خپور شي او تاسو د نورو ښو آثارو د لوستلو تر څنګ، د «اکبرخان — مینه او جګړه» ناول هم ولولئ او د افغانستان یو ډیر خوږ او بې ساری اتل وپیژنئ.

--

--

--

Polyglot journalist

Love podcasts or audiobooks? Learn on the go with our new app.

Get the Medium app

A button that says 'Download on the App Store', and if clicked it will lead you to the iOS App store
A button that says 'Get it on, Google Play', and if clicked it will lead you to the Google Play store
Akmal Dawi

Akmal Dawi

Polyglot journalist

More from Medium

Sky An Iris

Bucket Sort

Unseen beauty — photography